$\S$ Về Một Bổ Đề Đơn Điệu Của Đa Thức

Secrets of Mathematical Principles

November 2, 2026

Trong các bài toán đa thức tại các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và Olympic, việc khảo sát giới hạn và tính chất đơn điệu của đa thức tại vô cực thường mang lại những lời giải rất ngắn gọn, bất ngờ và hiệu quả. Dưới đây là bổ đề quan trọng cùng một số ứng dụng tiêu biểu.

I. Bổ Đề & Chứng Minh

Bổ đề (Tính đơn điệu của đa thức ở vô cực):

Cho đa thức $P(x) \in \mathbb{R}[x]$ khác đa thức hằng. Khi đó $P(x)$ là hàm đơn điệu nghiêm ngặt (tăng hoặc giảm) kể từ một giá trị nào đó. Cụ thể, nếu hệ số bậc cao nhất của $P(x)$ là số dương thì $P(x)$ là hàm tăng nghiêm ngặt kể từ một giá trị nào đó trở đi.

Chứng minh:

Xét đa thức $P(x) \in \mathbb{R}[x]$ khác hằng, có dạng:

\[ P(x) = a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \dots + a_1 x + a_0 \quad (a_n \neq 0, \; n \ge 1). \]

Không mất tính tổng quát, giả sử $a_n > 0$.

Khi đó ta có:

\[ \lim_{x \to +\infty} P(x) = +\infty, \]

do đó tồn tại số thực $x_0$ sao cho với mọi $x > x_0$ thì $P(x) \ge 0$.

Bây giờ xét đạo hàm cấp 1 của đa thức $P(x)$:

\[ P'(x) = n \cdot a_n x^{n-1} + (n-1) a_{n-1} x^{n-2} + \dots + a_1. \]

Ta xét hai trường hợp của bậc $n$:

  • Nếu $n = 1$ thì $P'(x) = a_1 > 0$ với mọi $x \in \mathbb{R}$, suy ra $P(x)$ luôn đồng biến trên $\mathbb{R}$.
  • Nếu $n \ge 2$ thì $P'(x)$ là đa thức bậc $n - 1 \ge 1$ với hệ số cao nhất $n a_n > 0$. Do đó: \[ \lim_{x \to +\infty} P'(x) = +\infty. \] Từ đó tồn tại giá trị $M$ sao cho với mọi $x > M$ thì $P'(x) \ge 0$ (thậm chí $P'(x) > 0$).

Do đó $P(x)$ là hàm tăng kể từ một giá trị nào đó trở đi. $\blacksquare$

*Nhận xét:* Hoàn toàn tương tự, nếu hệ số cao nhất $a_n < 0$ thì $P(x)$ là hàm giảm nghiêm ngặt kể từ một giá trị nào đó. Đồng thời khi $x \to -\infty$, bằng cách đổi biến $t = -x$, đa thức cũng thể hiện tính đơn điệu nghiêm ngặt.

II. Các Bài Tập Ứng Dụng

Bài 1

Cho $P, Q$ là hai đa thức hệ số thực khác đa thức hằng thỏa mãn:

\[ \forall x \in \mathbb{R}, \quad \lfloor P(x) \rfloor = \lfloor Q(x) \rfloor. \]

Chứng minh rằng $P(x) \equiv Q(x)$.

Bài 2

Tìm tất cả các đa thức $f(x) \in \mathbb{R}[x]$ sao cho với mọi số nguyên dương $n \in \mathbb{N}^*$, phương trình $f(x) = n$:

a) Có ít nhất 1 nghiệm nguyên.

b) Có ít nhất 1 nghiệm hữu tỷ.

Bài 3

Cho $P(x)$ là đa thức hệ số thực khác hằng thỏa mãn: tồn tại vô số cặp số nguyên $m, n$ sao cho $P(m) + P(n) = 0$. Chứng minh rằng đồ thị của hàm số $y = P(x)$ có tâm đối xứng.

Bài 4

Cho $P(x)$ là đa thức hệ số thực khác hằng thỏa mãn: tồn tại vô số cặp số nguyên $m \neq n$ sao cho $P(m) = P(n)$. Chứng minh rằng đồ thị của hàm số $y = P(x)$ có trục đối xứng.

Bài 5

Tìm các đa thức $f(x), g(x) \in \mathbb{Z}[x]$ monic thỏa mãn: \[ \sigma(f(p)) = g(p) \quad \text{với mọi số nguyên tố } p \]

─── HẾT ───